zaterdag 26/05/2018

Top Header

Talen

Is Europa de weg kwijt?

Chief Economist

Wij wisten dat het Brexit referendum een dubbeltje op zijn kant zou worden, maar hadden toch gedacht dat de Britse kiezers uiteindelijk zouden stemmen om bij de EU te blijven. Dat scenario lijkt (het is immers niet 100% zeker dat het tot een exit komt) nu van tafel geveegd. Ontegensprekelijk heeft de Brexit zowel op economisch als beleggingsvlak gevolgen.

 

 

Het resultaat van het referendum is een tegenvaller, maar het is niet het einde van de wereld. Het wereldwijde economische herstel is nog altijd erg zwak en de Brexit zal de economische situatie niet vergemakkelijken, maar doemscenario’s over de wereldeconomie lijken vooralsnog niet op zijn plaats. Ook is het zo dat de politieke situatie in Europa al vóór het referendum behoorlijk zorgwekkend was. 

De onmiddellijke scherpe negatieve reactie op de financiële markten viel te verwachten omdat ze deze uitslag amper hadden ingecalculeerd. Naar de toekomst toe zal veel afhangen van het pad dat nu bewandeld zal worden. Dat is waar het politieke aspect op de voorgrond treedt.

Welke politieke piste?

Op korte termijn zal de impact op de financiële markten en op de economie in eerste instantie afhangen van de vraag hoe vijandig of vriendelijk de exit van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie wordt georganiseerd (op het vlak van de handelsrelaties en toegang tot de gemeenschappelijke markt). De politieke commentaren in het VK en in de EU zullen richtinggevend zijn in dit geval. Maar er bestaat een aanzienlijk risico dat niet dadelijk duidelijk is welk pad zal worden gevolgd. Hoewel beide partijen zouden profiteren van constructieve samenwerking, is het niet uitgesloten dat de onderhandelingen stroef verlopen. De onderhandelingsstrategie is een belangrijk element van het spel zodat de toon zeker kan verharden.

Op middellange tot lange termijn, is de hamvraag of de Brexit zal leiden tot verdere integratie in de EU of tot desintegratie. Dat is trouwens eigenlijk een vraag die al veel langer op tafel ligt. De Brexit zou hierin de rol van katalysator kunnen spelen, maar al bij al lijkt het proces meer tijd in beslag te zullen nemen. Kan Brexit de ogen openen zodat snel werk gemaakt wordt van een sterkere legitimatie van het Europese project? Misschien wel, maar ook dat valt af te wachten.

Onderliggende politieke en economische ontwikkelingen    

Het moet gezegd dat het scepticisme ten aanzien van Europa allerminst een recent fenomeen is. Uit onderzoek verricht in 10 Europese lidstaten, blijkt dat slechts 51% van de burgers positief staan tegenover de EU. Bovendien is slechts 19% van de ondervraagden voorstander van het overdragen van meer macht aan de EU, terwijl 42% denkt dat een stukje van de Europese macht weer aan de nationale regeringen zou moeten worden gegeven. Zowel de manier waarop de Europese Unie de financiële crisis heeft aangepakt als haar houding in de vluchtelingenproblematiek  hebben het vertrouwen in Europa aangetast. Met of zonder Brexit, het  is duidelijk dat de onderliggende politieke ontwikkelingen van de jongste jaren vroeg of laat altijd om verdere beleidsinitiatieven zouden hebben gevraagd.  

De Europese economie bevond zich het afgelopen jaar in een herstelfase dankzij een flinke portie rugwind (lagere eurowisselkoers, lagere rente, lagere grondstofprijzen en minder streng budgettair beleid).  Maar echt overtuigend is het nooit geweest. Het is duidelijk dat de Brexit op dat vlak niet zal helpen. En het ziet ernaar uit dat de vertrouwensindicatoren een (mogelijks forse) tik zullen krijgen. De verwachting luidt dat de monetaire beleidsmakers zullen reageren met een aantal liquiditeitsmaatregelen. Maar in de huidige toestand gekenmerkt door een liquiditeitsval, is het duidelijk dat dit geen wondermiddel is.

Ondertussen blijft Europa kampen met forse structurele tegenwind. Eigenlijk moet het oude  continent een zeer moeilijk trilemma oplossen. Hoe moet het zichzelf als een sterke eenheid positioneren in een geglobaliseerde wereld en er tegelijk in slagen om de rol van de natiestaat opnieuw te verzoenen met de democratie? Een verdere integratie van de economische beslissingsmacht op supranationaal niveau lijkt in theorie steek te houden, maar zowel links als rechtse politieke partijen zijn daar erg verdeeld over en vooral de Europese burgers lijken er verre van overtuigd te zijn dat dit een goed idee is.  Over het algemeen lijken vooral de jonge volwassenen in heel Europa beter te begrijpen dat individuele lidstaten niet in staat zullen zijn om op een doeltreffende manier om te gaan met de huidige economische en politiek uitdagingen. Bovendien is de monetaire unie nog altijd verre van afgerond. Ook op dat vlak blijven dus existentiële uitdagingen bestaan (zie hier bijvoorbeeld). De kans is nog steeds eerder klein dat de eurozone in haar huidige vorm zal overleven.

Ook de huidige Europese politieke context blijft zorgwekkend. Na de verkiezingen van zondag in  Spanje, vindt in oktober in Italië een referendum plaats over grondwettelijke hervormingen. In Nederland staan begin 2017 parlementsverkiezingen op het programma en daarna volgen in april de presidentsverkiezingen in Frankrijk. Het is ook allesbehalve ondenkbaar dat her en der in verschillende landen nieuwe referenda worden georganiseerd over het EU-lidmaatschap, ook al roept het concept sterke vragen op.

Slotbeschouwing

De Brexit op zich is niet het einde van de wereld. Het is misschien het einde van de wereld die we nu kennen, maar ook dat is wellicht overdreven. Het Verenigd Koninkrijk blijft nog minstens twee jaar lid van de EU. Verder waren de onderliggende politieke ontwikkelingen in de EU al sinds de grote financiële crisis van 2008 steeds zorgwekkender geworden en is het economische herstel nog altijd bijzonder broos. De grote bezorgdheid is nu dat de Brexit alles opnieuw op de helling zet.  Dat is goed mogelijk, maar het is in ieder geval nog veel te vroeg om zoiets met zekerheid te poneren.  Hoewel de Brexit een negatieve impact  zal hebben, klinken de waarschuwingen voor torenhoge economische kosten vooralsnog overdreven. Europa en de eurozone waren economisch en politiek sowieso nog lang niet uit de gevarenzone en ook in de nabije toekomst zal dat niet gebeuren. Europa lijkt nog altijd de weg kwijt en dringende beleidsinitiatieven zijn nog steeds nodig om te vermijden dat de unie verder afbrokkelt in de toekomst.

Mail